Ewout: ‘In Rusland ben ik een beter mens geworden’

Een hardnekkige virusinfectie bracht Ewout Staartjes (1964, Heerlen) twaalf jaar geleden op het spoor van traditionele Russische koudetraining. Hij rende – het was hartje winter – naar de IJssel, nam een duik en pardoes verdwenen zijn klachten. Sindsdien geeft hij cursussen en organiseert hij reizen. ‘Ik weet niet of ik Rusland ooit weer kan laten zien aan anderen, die gedachte maakt me droevig.’

Tekst: Job Hulsman
Foto’s: Isabelle Renate la Poutré

Als kind al werd Ewout aangetrokken door het grote land aan de andere kant van het toenmalige IJzeren Gordijn – door de angst, de spanning, het onbekende, de kou. Hij keek films over Rusland en las boeken over eskimo’s en rendiervolken. Ewout: ‘Ik groeide op in Noord-Holland, waar we veel schaatsten. Zodra het sneeuwde trok ik de Castricumse duinen in, die ik dan doopte tot klein Mongolië. We gingen op wintersport en mijn moeder zwom ieder jaar zo lang mogelijk in de zee, meestal tot diep in de herfst. Mijn zus Katja bereikte als eerste Nederlandse vrouw de top van Mount Everest.’

Het duurde nog tot zijn vierentwintigste voor hij Rusland – middenin de zomer – voor het eerst bezocht. ‘Ik werkte als fotograaf en Benelux Press vroeg me toeristische foto’s te maken van Sint Petersburg en Moskou. Die kans greep ik met beide handen aan, al bleef het echte, krakkemikkige Rusland in eerste instantie verborgen achter alle pracht en praal. Ik werd tijdens die reis verliefd op een Russisch meisje en keerde later dat jaar in de winter terug. Om haar te zien, en om een completer beeld te krijgen van het land. Ik moest de stad uit.’   

Wat trof je buiten de stad aan? 

‘We gingen naar haar geboortedorp, met de trein vanuit Moskou. De kachel was stuk, in de coupe was het min twintig, we lagen onder een stapel dekens. Eenmaal in het dorp werd ik met scepsis benaderd, contact maken was lastig. Ze waren bang voor mij. Een erfenis van de oorlog, concludeerde ik later. Duitse soldaten waren vermoedelijk de laatste westerlingen die ze hadden gezien. Ter plekke besloot ik Russisch te leren. Kennelijk was ik verliefd genoeg op haar en op het land om die moeite te doen. Toen ik de taal eenmaal machtig was opende het echte Rusland zich voor me en ervoer ik hoe warm en gastvrij Russen eigenlijk zijn.’

Wat is kenmerkend voor Rusland en de Russische mentaliteit?

‘Wie centen wil verdienen in Rusland moet de commercie in of op een plek zitten waar je met steekpenningen kan worden omgekocht, zoals de zorg of de overheid. Een eigen bedrijf opzetten is moeilijk en in de gezondheidszorg moet je mensen omkopen om iets geregeld te krijgen. Alles wat hier heel makkelijk is is daar moeilijk. Paradoxaal genoeg hebben hoogopgeleide mensen, de intelligentsia, het vaak minder goed, want zij hebben minder van het commerciële gen. Op het platteland is het leven ook erg zwaar. Rusland is een scheve wereld. Niet voor niets zeggen de mensen: ‘Wij leven niet, wij overleven.’

‘Maar in de modder groeien bloemen. Tegenover alle ellende – een overheid die niet voor het volk zorgt, omkoping, armoede, corruptie, alcoholisme – staat een mooie kant die me erg aanspreekt. Russen zijn in staat om een gigantische innerlijke kracht aan te boren. Of het nou sport is, muziek of iets anders, mensen geven tweehonderd procent om hun doelen te bereiken. In het Westen vinden we dat al snel verdacht, we denken dat er dwang achter zit, maar het is de wil van de Rus om de massa en zichzelf te ontstijgen. Koudetraining (zie kader) is in dat licht metaforisch: Rusland is een land van grote contrasten, van contrasten word je sterk.’

Koudetraining is een eeuwenoude traditie in Siberië, Rusland en Oekraïne, een traditie van mildheid en geleidelijkheid ter bevordering van de gezondheid. Traditionele Russische koudetraining kent vijf methoden: emmergietingen, dompelen, ‘walrussen’ ofwel winterzwemmen, sauna in combinatie met een ijs- of sneeuwbad, en tenslotte de luchtdouche (hardlopen in zwemkleding bijvoorbeeld).’ 

Hoe heeft Rusland jou als mens veranderd?

‘In Nederland worden we gepamperd. Het gevaar is dan dat je inslaapt. Vooropgesteld dat ik alleen op gezette tijden naar Rusland ging en altijd terugkeerde naar het veilige Nederland, doet Rusland een beroep op mijn overlevingsmodus. Ik ben er op mijn qui vive. Dat heeft me sterker en wijzer gemaakt. Ik heb meer geduld, kan beter met problemen omgaan.’ Ewout denkt even na. ‘Het klinkt misschien stom, maar ik ben een beter mens geworden in Rusland. Om een trein die uitvalt word ik niet meer boos. Toen ik tijdens de coronapandemie ineens geen cursussen meer kon geven, meldde ik me aan als monteur bij Auping. Ik ben dankbaar voor het feit dat ik mijn ego aan de kant kan zetten. In een vorig leven zou ik daar meer moeite mee hebben gehad.’

Na Rusland volgde Oekraïne. Ewout wilde het dagelijks leven van mensen fotograferen en zocht een geschikte bestemming. ‘In een boek leerde ik de Oekraïners kennen als een warm, bourgondisch volk. Vrolijk en open ook, een volk van boeren, heel anders dan de Russen. Dat wilde ik met eigen ogen zien. Ik stapte in mijn auto en reed erheen. Oekraïne was net onafhankelijk. In vijf weken tijd heb ik niet een keer in een hotel geslapen. ‘Kom bij ons,’ zeiden de mensen steeds, om vervolgens drie keer een wodkaatje te drinken samen. Ik kwam terug met een fotoserie over een hoopvol volk dat met vertrouwen naar de toekomst kijkt.’

De foto’s die Ewout in Oekraïne maakte in 1995 en 1996.

Wat hij ook ontdekte: hoeveel familiebanden er over en weer lopen. ‘Bijna iedere Rus heeft familie in Oekraïne en vice versa. De landen vloeien in elkaar over, heel anders dan Nederland en Duitsland bijvoorbeeld.’ Hij slikt. ‘Dat maakt de oorlog extra traumatisch. Kok en Bolkestein waren eind jaren negentig al tegen uitbreiding van de NAVO, maar de beweging is niet gestopt. Voor Rusland was en is de oprukkende NAVO een angst. Daar maak je je als burger niet druk om, staatshoofden doen dat begrijpelijkerwijs wel. In plaats van kant kiezen in het conflict had het westen beter met respect kunnen bemiddelen, dan was er misschien een vriendschap uit ontstaan. We hebben het vijandschap alleen maar benadrukt. Dat vind ik pijnlijk.’ 

Onderhoud je op dit moment contact met vrienden in Rusland en Oekraïne?

‘Een Oekraïense vriend woont net over de grens in Rusland, die kan niet meer naar zijn familie. Het is een voorbeeld uit duizenden. Maar contact leggen is lastig. Russische vrienden laten niet het achterste van hun tong zien omdat er wordt meegekeken en -geluisterd, dus ik vraag niet te veel. Een vriend in Siberië met Oekraïense roots hoef ik niet eens te vragen wat hij van de oorlog vindt. Bij de walrusclub (vereniging voor winterzwemmen, JH) in St. Petersburg zijn ze juist kritisch op het westen. En dat kan ik óók begrijpen.’

De vrouw van Derk Sauer wil niets meer met Rusland te maken hebben stond in de Volkskrant. Heeft de oorlog jouw houding ten opzichte van Rusland veranderd?

‘Ik vind de propaganda erg, hordes mensen denken dat het klopt wat er gebeurt. Dus ja, er zit een smet op mijn liefde voor het land. Maar het bepaalt mijn beeld over de Rus, de mensen, niet.’ Ewout knijpt zijn ogen samen, veegt een traan weg. ‘Mijn grootste passie was reizen naar Rusland organiseren. Dat wilde ik verder ontwikkelen. Vijf keer heb ik een groep Nederlanders meegenomen naar Rusland, het echte Rusland zoals we het in Nederland niet kennen. Ik weet niet of ik het ooit weer kan laten zien aan anderen, die gedachte maakt me droevig. Als het er ooit van komt heb ik geen idee hoe ik benaderd zal worden. Daar zie ik tegenop.’

Verhalen uit de Koekstad in je inbox? Meld je aan voor de nieuwsbrief.

Heb je het gevoel dat je moet kiezen tussen Rusland en Oekraïne?

‘Ik schrijf op dit moment een boek over winterzwemmen en de Russische methode. Als ik daarover vertel in de opvang voor Oekraïners in Lochem, waar ik werk, voel ik me schuldig en verscheurd. Op mijn website heb ik de term Russische methode veranderd in Russische traditie, dat klinkt als iets dat meer met vroeger is verbonden. Ik worstel ermee.’ 

Hoe gebruik je je kennis over Rusland en Oekraïne in de opvang?

‘Russen en Oekraïners hebben iets weg van Italianen, ze kunnen uitbundig zijn. Nederlands deinzen daar voor terug. ‘Moeten we de beveiliging bellen?’ vroeg een collega laatst toen twee Oekraïners flink tekeer gingen. Ik zei: ‘Laat ze maar uitrazen, het is normaal.’ Onder Oekraïners heerst scepsis naar de overheid, naar de macht. Dat maakt ze afhoudend. Omdat ik de taal spreek hoor ik meer. Naar mij zijn ze minder argwanend.’

De telefoon gaat. Ewout verontschuldigt zich. ‘Deze moet ik even nemen.’ 

‘Alo da.’ Ewout voert een gesprek in het Russisch. Zijn toon is kalm, hij luistert vooral. Af en toe klinkt een regel Russisch uit zijn mond.

Na een paar minuten hangt hij op. ‘Deze vrouw heeft een ziek kind.’ verklaart hij. ‘Ze belde me eerder vanochtend om te vragen of ik een afspraak wil maken met de arts. Nu zei ze dat haar dochtertje bijna dood gaat, dat er een ambulance moet komen. Dat is helemaal niet zo. Ik zei: wacht maar even rustig, de arts komt er zo aan. In Rusland noemen ze zo’n persoon een scandalist.’

Vind je het prettig dat je ergens naartoe kan met je liefde voor Rusland en Oekraïne? 

Toen de oorlog uitbrak was ik in diepe shock. Drie maanden lang volgde ik bijna alleen maar nieuws. Ik werd er depressief van en besloot minder te kijken, iets te gaan doen. Ik ben dankbaar voor mijn baan. ‘Waar was je al die tijd?’ zei een van de vluchtelingen toen ik me meldde in de opvang.’

Over Ewout

Ewout Staartjes is geboren in Heerlen (1964) en groeide op in Noord-Holland. In 1985 verhuisde hij naar Deventer om te studeren (milieukunde), sindsdien woont hij in de Koekstad. In 2013 stopte Ewout als fotograaf (‘De lol was er wel af’), om zich te kunnen focussen op de yogastudio die hij en zijn vrouw runden. Sinds 2019 richt hij zich op winterzwemmen. Hij geeft cursussen en organiseert reizen. Daarnaast schrijft Ewout aan een boek over winterzwemmen en zijn persoonlijke ervaringen met kou als geneesmiddel.

Zie ook: www.winterzwemmen.nl.

Wat een boeiend verhaal, prachtkerel!
Judith is nog altijd lovend over de yogalessen van Ewout en Loes, destijds hiernaast in de oude school. Er was geen betere zegt ze.

Wat een oprechte getuigenis, een man die zich op z’n eigen hart verlaat.
Ik ben afgelopen jaar met winterzwemmen begonnen, daar is hetzelfde gevoel. Warm, oprecht, respectvol met besef van iets groters dan de kleine ik.

Geef een antwoord